• facebook
  • rss
  • Burzliwe losy diaspory

    ks. Piotr Sroga

    |

    Posłaniec Warmiński 08/2013

    dodane 21.02.2013 00:00

    Żydzi w Olsztynie. Był czas, gdy fundowali wyposażenie kościołów katolickich, potem zawierucha wojenna wygnała ich z Warmii i Mazur.

    W województwie warmińsko-mazurskim podczas spisu narodowego w 2002 roku tylko 19 osób zadeklarowało żydowską narodowość. Niewiele, zważywszy że przed II wojną światową istniała na Warmii i Mazurach prężna i liczna społeczność żydowska. W wielu miejscowościach regionu były synagogi i kirkuty. Większość Żydów wywieziona została przez Niemców do obozów zagłady. Pozostały po nich tablice pamiątkowe, na których widnieją przedwojenne nazwy miejscowości ich zamieszkania. W Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Olsztynie odbyła się uroczysta prezentacja projektów wydawniczych „E. Mendelsohn w 125. rocznicę urodzin” i unikatowej książki Mileny Sontowskiej „Laureatki”.

    Zmienne pozwolenia

    Regularne osadnictwo żydowskie rozpoczęło się na Warmii i Mazurach na początku XIX wieku. Jednak już wcześniej Żydzi pojawiali się w Olsztynie. Pierwsze wzmianki pochodzą z końca XIII wieku, gdy istniało państwo zakonne. Sporadycznie docierali tu jeszcze w czasach średniowiecza jako kupcy, którzy dostawali zezwolenia na udział w jarmarkach, z jednoczesnym zakazem wolnego handlu we wsiach. Wtedy też jawili się jako konkurencja dla mieszkańców warmińskich i pruskich miasteczek. Trzeba jednak pamiętać, że władza zwierzchnia czerpała zyski z działalności handlarzy żydowskich. Sytuacja taka nie zmieniła się również w okresie, gdy Warmia weszła w skład Rzeczypospolitej. W 1717 roku olsztyńscy rajcy wyrażali niezadowolenie wobec kapituły warmińskiej, która zezwoliła na przebywanie dwóch kupców żydowskich na terenie komornictwa olsztyńskiego. A w roku 1718 bp Teodor Potocki – pod groźbą konfiskaty towarów i aresztu – zabronił handlu Żydom i innym wędrownym kupcom. Przepisy się zmieniały i rządcy różnie reagowali na obecność żydowskich kupców. W 1728 roku bp Krzysztof Andrzej Szembek zezwolił na handel Żydom, ale tylko tym, którzy posiadali odpowiedni przywilej. I znów trzy lata później wydał bezwzględny zakaz handlu żydowskiego. Po kilku latach bp Adam Stanisław Grabowski przywracał możliwość działalności Żydów, ale tylko w miastach. Prawo to było jednak mało skuteczne, ponieważ olsztynianie ponownie skarżyli się na to, że Żydzi poza jarmarkami we wsiach skupują len, wełnę, przędzę i skóry zwierzęce. W 1753 roku natomiast kapituła warmińska wyraziła zgodę, aby mogli oni handlować wyłącznie wyrobami galanteryjnymi. Kupcy obchodzili przepisy biskupie oraz kapitulne.

    Grasująca grypa

    Najstarszy sklep żydowski założyli w Olsztynie w 1814 roku bracia Simonsonowie. W 1816 r. diaspora liczyła 60 osób. Szybko założono szkołę i cmentarz, a w 1835 roku wzniesiono synagogę. Olsztyńscy Żydzi zajmowali się przede wszystkim kupiectwem, handlem oraz rzemiosłem. Do najbogatszych w drugiej połowie XIX w. należeli Izaak i Simon Simonsonowie oraz Frankenstein. Olsztyńska diaspora stale rozrastała się, w 1925 roku liczyła już 612 osób. Przy nowej synagodze, wzniesionej w 1877 roku, zbudowano siedzibę gminy i dom dla urzędników oraz budynek gospodarczy. 30 lat później otwarto żydowski dom dla starców i niedołężnych. Wielkim wydarzeniem było także przybycie rabina. Wiemy, że rabinami byli tu niejaki Tonn, dr Marcus Olitzki, dr Naftali Apt. W pamięć mieszkańców Olsztyna zapadł rabin Olitzki, jako człowiek wykształcony i prawy. W 1912 roku, biorąc udział we wmurowaniu kamienia węgielnego pod nowy ratusz, w pamiątkowym dokumencie napisał: „Pokój i błogosławieństwo. Nowy Ratusz – niech ten znak będzie zawsze dla przyszłych pokoleń świadkiem zgody i pokoju wszystkich mieszkańców”. W nekrologu, który ukazał się w „Gazecie Olsztyńskiej” po jego śmierci, napisano: „Dr. Marek Olitzki, rabin żydowski w Olsztynie, zmarł onegdaj na grasującą grypę. Zmarły 28 lat z górą stał na czele tutejszej gminy żydowskiej, ciesząc się ogólnym poważaniem”. Sławnym w świecie olsztynianinem pochodzenia żydowskiego był architekt Erich Mendelsohn. Znanymi szerzej w Niemczech Żydami związanymi z Olsztynem byli ponadto: Hugo, umiarkowany socjaldemokrata i pacyfista, przed I wojną światową jeden z przywódców SPD, oraz impresjonistka Frieda Strohmberg, mieszkająca i tworząca w Olsztynie w latach 1910–1927.

    «« | « | 1 | 2 | » | »»
    oceń artykuł

    Zobacz także

    Reklama

    , aby komentować lub podaj nazwę wyświetlaną
    Gość

      Reklama

      Zapisane na później

      Pobieranie listy

      Reklama

      przewiń w dół